Τσιναρλή Τζαμί ή Τσινάρ Τζαμί Μυτιλήνης

Μαλέας Κωνσταντίνος - Αυλή τζαμιού στη Μυτιλήνη (1921-1923)

Απόσπασμα φωτογραφίας των Αδελφών Χουτζαίου, μερική άποψης Μυτιλήνης 11-9-1928
(φωτ. από το βιβλίο του Στρατή Αναγνώστου, Η Παλιά Μυτιλήνη 2013)

Ένα από τα παλαιότερα και πλουσιότερα τζαμιά της Μυτιλήνης και το δεύτερο σε μέγεθος που δεν υπάρχει πια σήμερα ήταν το Τσινάρ τζαμί ή Τζαμί του Πλατάνου. Είχε κτισθεί στο τέλος του 18ου αιώνα και επισκευάστηκε ριζικά μετά το μεγάλο σεισμό του 1867.

Βρισκόταν στην περιφέρεια Τσιναρλή και στη θέση που σήμερα είναι ο Εθνικός Παιδικός Σταθμός. Ανήκε στην Μουσουλμανική Κοινότητα Μυτιλήνης και είχε πολλά ελαιοκτήματα (24), περιβόλια πολλά ακίνητα (40 μαγαζιά) στην Κουλμπάρα και στην Αγορά Μυτιλήνης. Το Τζαμί ήταν μονώροφο, λιθόκτιστο κεραμιδοσκέπαστο. Συνόρευε ανατολικά, δυτικά και νότια με δρόμους και βορεινά με το σπίτι του Ιζέτ Βέη.

Η έκταση του τεμένους ήταν 12,20 (πλάτους) 14.50 (μήκος) και το ύψος του 7 μέτρα. Ο εξωνάρθηκας ήταν ανοιχτός και από τις τρείς πλευρές και τριγυρισμένος από οκτώ κολώνες, έξ της πρόσοψης και δύο πλάγιες και είχε πλάτος 12,20, βάθος 4,70 και ύψος 6μ. Ο ψιλός και γραφικός μιναρές του υψώνονταν στ Β δυτική γωνιά και πλάι του ήταν η σκάλα του γυναικωνίτη.
Πίσω από το τζαμί, από τη νότια πλευρά του υπήρχε ένα μικρό νεκροταφείο, περιμανδρωμένο με λιθόκτιστους τοίχους και Ν δυτικά με μια σειρά από πέντε κυπαρισσιών. Γύρω του ένα σταυροδρόμι, μερικά χαρέμια, (του Μπεκήρ Βέη – Σπίτι και οικόπεδο- του Αλή Βέη, του Χαϊδάρ εφέντη, του Χακκί Σουρμελή). 

Η αυλή του τζαμιού με έκταση 1512τ.μ. εκτεινόταν ολόκληρη στη βορεινή πλευρά. Από τα δέντρα της ξεχώρισαν ένας πελώριος πλάτανος που σκίαζε τη μισή αυλή, δύο κυπαρίσσια, τέσσερες τσικουδιές. Στη βορεινή πλευρά ένα κηπάριο και στην ανατολική πέντε βοηθητικοί χώροι, τρεις λιθόκτιστοι και δύο ξύλινοι. Στη Β.δυτική πλευρά του τζαμιού και δίπλα στη βάση του μιναρέ ένα σπιτάκι λιθόκτιστο με ένα δωμάτιο, εκεί έμεινε ο Χότζας. Συνολική έκταση τζαμιού και αυλής 1630 τμ. Στο μέσον της αυλής βρισκόταν η οκτάγωνη Κρήνη των αγνισμών με τέσσερες κρουνούς και με το νερό της Ουτζάς. Η θολωτή στέγη της ήταν πλινθόκτιστη, με διπλό επίχρισμα από χοντρό και ψιλό κουρασάνι και γύρο της υπήρχε ένα κυκλικό πλαίσιο από τζίγκο. Από τη Κρήνη αυτή υδρεύονταν ελεύθερα όλοι οι περίοικοι του τζαμιού ραγιάδες και τούρκοι. Το Τσινάρ Τζαμί κατεδαφίστηκε το 1931 και στη θέση του ανεγέρθηκε το 1934 ο σημερινός Εθνικός Παιδικός Σταθμός.

Από το άρθρο του Παναγιώτη Ι. Σαμάρα
Μουσουλμανικά Τεμένη και Ευκτήρια της Μυτιλήνης στα χρόνια της Τουρκοκρατίας
Από έκδοση της Εταιρίας Λεσβιακών Μελετών

Yeni Cami - Το Γενί Τζαμί Μυτιλήνης

Lesvos Postcard. In the present Ermou Street in the early 20th century. In the background, the bulk of the Yeni Cami (Mosque) its lead dome and minaret. Photograph taken from a spot on a level with the current Pergamou street.

It’s located in the city of Mytilene, on Ermou Street in the old Turkish market. It’s also reported that in its place predates an ancient stadium. Still preserved quite well its one of the largest and most important buildings of the city of Mytilene. Probably built on an older mosque with the name of Mescid or Çarşı Cami. According to the small sign in the entrance the mosque was built in 1241E (16 August 1824 - 4 August 1826) from the commander Mustafa Ağa Kulaksız. In 1844 it was visited and worshiped by Sultan Abdul Metzit. Stavrakis Anagnostou in 1850 in the book "Lesbias" states: "The city has six or seven Ottoman Mosques but the brightest of them is ..".
The history of its wearness, beyond the physical aging is due to the settlement of refugees and Greeks and Armenian in it after 1922 and until 1935 to 1936.

From 1937 and onwards, much of the 30-meter minaret begins to crumble. But the total blow came when the tin dome suffered from a partial detachment. This was the reason for some aldermen to suggest the demolition. With a municipal decision in 1951, it happened. This work was undertaken by contractors that included to rip the leaden sheets of the dome which exceeded the 1700 kilos. The interiors were ransacked by various collectors.
Despite all the signs of time wear even without the minaret and the dome, the building continues to impress. Although there have been several studies and restoration efforts, the mosque needs significant funds to fully emerge. The building has dimensions of 16.70 m x 17.30m, with cobbled courtyard. Inside the courtyard there was the house of the Mufti, fountains and taps. Near the Yeni Mosque, are also preserved Ottoman baths with several domes

The hamam behide the Mosque (foto Houtzaios)

Βρίσκεται στην πόλη της Μυτιλήνης, στην οδό Ερμού στην παλιά τούρκικη αγορά. Αναφέρεται ότι στη θέση του προϋπήρχε αρχαίο στάδιο. Διατηρείται ακόμη αρκετά καλά και είναι ένα από τα μεγαλύτερα και σημαντικότερα κτίσματα της πόλης. Πιθανώς να είναι κτισμένο σε παλαιότερο τέμενος με τις ονομασίες Mescid ή Çarşı Cami. Σύμφωνα με την μικρή επιγραφή στην είσοδο, κτίστηκε το 1241E (16 Αυγούστου 1824 – 4 Αυγούστου 1826) από τον διοικητή Mustafa Ağa Kulaksız. Το 1844 το επισκέφθηκε και το προσκύνησε ο Σουλτάνος Αβδούλ Μετζίτ. Ο Σταυράκης Αναγνώστου στο βιβλίο του «Η Λεσβιάς» το 1850 αναφέρει: "Τεμένη Οθωμανικά η πόλις έχει έξ ή επτά αλλ’ εξ αυτών το λαμπρότερο των άλλων..”.
Το ιστορικό της φθοράς του, πέρα από τη φυσική παλαίωση του, οφείλεται και στην εγκατάσταση προσφύγων Ελλήνων και Αρμένιδων μέσα σε αυτό μετά το 1922 και μέχρι το 1935-36.
Από το 1937 και μετά, μεγάλο τμήμα του 30 μέτρων μιναρέ αρχίζει να καταρρέει. Όμως το ολοκληρωτικό χτύπημα ήλθε όταν υπέστη μερική αποκόλληση ένα μικρό τμήμα του μολυβένιου τρούλου. Αυτό έγινε αφορμή ώστε κάποιοι δημοτικοί σύμβουλοι να προτείνουν την κατεδάφισή του. Με δημοτική απόφαση το 1951, αυτό έγινε πράξη. Την εργασία ανέλαβαν εργολάβοι που μεταξύ άλλων, ξήλωσαν και τα μολυβένια φύλλα τα οποία ξεπερνούσαν σε βάρος τις 1700 οκάδες. Οι δε εσωτερικές διακοσμήσεις λεηλατήθηκαν από τους διάφορους συλλέκτες.
Παρ’ όλα τα σημάδια φθοράς του χρόνου και των ανθρώπων αλλά και χωρίς το μιναρέ του και τον τρούλο του, το κτήριο εξακολουθεί να εντυπωσιάζει. Παρ’ ότι έχουν γίνει αρκετές μελέτες και αναστηλωτικές προσπάθειες, το τέμενος χρειάζεται σημαντικά κονδύλια προκειμένου αναδειχθεί πλήρως. Το κτίσμα έχει διαστάσεις 16.70 μ x 17.30, με λιθόστρωτη αυλή. Μέσα στο αύλειο χώρο υπήρχε το οίκημα του Μουφτή, σιντριβάνι και βρύσες. Πλησίον του Γενί Τζαμί, σώζονται επίσης Οθωμανικά λουτρά με πληθώρα τρούλων.
 

 Drawings of architect Prof. K. Mylonas (1979)

 Drawings of architect Prof. K. Mylonas (1979)

The interior (foto D.N. Karidis - M. Kiel, 2000)

The front (foto Maria Ax. Anagnostopoulou, 2005)

Kale Camı (Mehmet the Conqueror Mosque) - Καλέ Τζαμί ή Μεχμέτ Τζαμί

Kale Camı (Mehmet the Conqueror Mosque) or Mehmet Camı

After the capture of the castle of Mytilene from the Ottomans in 1462 and the change of sovereignty, the conquerors, as a matter of prestige, but also to satisfy their needs for pray, the church at the far upper hill end was convert to a mosque.
   The existence of the church was confirmed by excavations carried out by the Canadian School of Archaeology. The excavations showed that it was the church of St John the Baptist, probably a Genoese building with three-sided apse basilica shrine which served as a burial chapel, while beside also latin tombs where found and an unfinished sarcophagus with the blazon of the Gatelouzon. After the earthquake of 1867, its stated that it was destroyed and in its place a new mosque was built, equivalant to the known mosque of Mytilene ("Yeni Cami"). The mosque with its minaret is shown in a old post card with the entire castle.
   In 1925 the mosque was visited by author Panagiotis I. Samaras whose study gives construction details. Samaras also mentioned a second name for the mosque as “Mehmet mosque”, ie the mosque of the Sultan Mehmet Fatih that is better known as “Mohamed B’ the Conqueror”. Efstratios I. Drakos (in the newspaper Amalthea 18/1-3-1907) indicates that it was built in 980 E (1573), and also that there was a mausoleum of Ali Bengi Aga. Today the only evidence left of the mosque is the base of the minaret (which was recently revealed) and the mihrab still standing.

Καλέ Τζαμί ή Μεχμέτ Τζαμί

Μετά την κατάληψη του κάστρου της Μυτιλήνης από τους Οθωμανούς το 1462 και την αλλαγή κυριαρχίας, οι κατακτητές, ως θέμα γοήτρου αλλά και για να ικανοποιήσουν την ανάγκη τους για προσευχή, μετέτρεψαν σε τζαμί την εκκλησία που βρισκόταν στο απώτερο άκρο του κάστρου και αποτέλεσε το παλαιότερο τέμενος του νησιού. Η ύπαρξη της εκκλησίας επιβεβαιώθηκε με τις ανασκαφές που πραγματοποίησε η Καναδική Αρχαιολογική Σχολή. Τα ευρήματα έδειξαν ότι επρόκειτο για τον ναό του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, πιθανώς γενουάτικο κτίσμα με τρίπλευρη κόγχη ιερού βασιλικής το οποίο λειτουργούσε ως νεκρικό εξωκλήσι, καθώς παραδίπλα βρέθηκαν τάφοι Λατίνων και σαρκοφάγος με ημιτελές το οικόσημο των Γατελούζων. Με το σεισμό του 1867 αναφέρεται ότι καταστράφηκε και στη θέση του ανεγέρθηκε άλλο ισάξιό του, όπως αυτό της αγοράς το «Γενί τζαμί». Το τζαμί μαζί με το μιναρέ απεικονίζεται σε μια μοναδική φωτογραφία μαζί με ολόκληρο το κάστρο.
   Το 1925 το τζαμί το επισκέφθηκε ο Π.Ι. Σαμάρας ο οποίος στη μελέτη του δίνει κατασκευαστικές λεπτομέρειες. Ως δεύτερο όνομα, το αναφέρει ως «Μεχμέτ τζαμί», δηλ. του Σουλτάνου Μεχμέτ Φατίχ γνωστότερου ως Μωάμεθ Β’ ο Πορθητής. O Ευστράτιος Ι. Δράκος (στην εφημερίδα Αμάλθεια 18/1-3-1907) αναφέρει ότι κτίστηκε το 980 Ε (1573) και ότι επίσης υπήρχε πτέρυγα και μαυσωλείο του Αλή Μπενκή Αγά. Σήμερα τα μόνα στοιχεία που έχουν απομείνει από το τζαμί είναι η βάση του μιναρέ (που αποκαλύφθηκε πρόσφατα) και το μιχράμπ (ιερό) που στέκει ακόμη.

The castle of Mytilene in beginning of the 20th century
(the mosque and minaret of Mehmet can be seen)

Today what is left from the
Church of St John the Baptist and Kale Mosque

The mihrab

The minarets of the town of Mytilene

The minarets of the town of Mytilene
The plan shows all the minarets that once existed in the town of Mytilene. Their design was based on old photographs, sometimes discrete and sometimes from a great distance, hence became a supplementary hypothetical design. The first three (1)(2)(3)were in the  the north port “Epano Skala” where once was the Turkish district. The Turkish Mosque “K a d ri ” (4) was in the neighborhood of  K o u l m p a r a "Kirkinets" beside the existing courts (formerly the "Idade" the Turkish school). Yeni cami was in the agora (5).For minaret "Kioumpoulou" or "Metzit"(6) there is some doubt from the photo, but the minaret seems to be unique. And finally, the minaret of the castle (7) which was designed from a photograph from a great distance.

Οι μιναρέδες της Πόλης της Μυτιλήνης
Στο σχέδιο φαίνονται όλοι οι μιναρέδες που υπήρχαν κάποτε στη πόλη της Μυτιλήνης. Η σχεδίασή τους έγινε με βάση παλαιότερες φωτογραφίες που σε άλλες διακρίνονταν αρκετά καλά ενώ άλλες τους έδειχναν από μεγάλη απόσταση. Ως εκ τούτου, έγινε συμπληρωματική υποθετική σχεδίαση. Οι πρώτοι τρεις (1)(2)(3) βρίσκονταν στην Επάνω Σκάλα όπου άλλοτε ήταν η Τουρκική συνοικία. Το Καντρί Τζαμί (4) βρισκόταν στον τούρκικο μαχαλά της Κουλμπάρας "Κιρκινέτς" δίπλα από τα σημερινά δικαστήρια (ή το άλλοτε «Ιδαδέ»: το τούρκικο σχολείο). Το Γενί τζαμί στην αγορά (5). Για τον μιναρέ του «Κιουμπουλού ή Μετζίτ» (6) υπάρχει κάποια αμφιβολία από τη φωτογραφία, αν και ο μιναρές είναι μοναδικός. Και τέλος ο μιναρές του Κάστρου (7) που σχεδιάστηκε από φωτογραφία σε μεγάλη απόσταση.

Older map of P.I.Samara with the Ottaman monuments of the Town of Mytilene

Yali Cami

Yali Cami
The "Yali Mosque" is located in the northern port of Mytilene on the coastal road of “Epano Skala” towards the castle. In this region also of the city were the most mosques (as shown as well in earlier engravings) and the former center of the town, the current southern port had not yet developed.
This mosque is referred to as "Deniz" or "Baloglou mosque". Its was a building of Vezir Hasan Pasa. The construction is rectangular and the minaret was from the right side. Just above the entrance is the inscription, marked in Arabic and Ottoman by poet the Nazım. The year of construcion is (1319 Egira / 1901-1902). Yet another inscription on the right says to belong to an older building, and the year of construction was in 1738. Today the building is private property and used as a warehouse vegetables.

Γιαλί Τζαμί
Το «Γιαλί Τζαμί» βρίσκεται στο βορεινό λιμάνι της Μυτιλήνης επάνω στον παραλιακό δρόμο της Επάνω Σκάλας προς τη μεριά του κάστρου. Σε αυτό το μέρος της πόλης άλλωστε βρίσκονταν και τα περισσότερα τζαμιά (όπως μας δείχνουν οι παλαιότερες απεικονίσεις των περιηγητών με τις γκραβούρες, χαλκογραφίες κ.ά.) δεδομένου ότι το άλλοτε επίκεντρο της πόλης ήταν εκεί αφού το σημερινό Νότιο λιμάνι δεν είχε ακόμη αναπτυχθεί. Το τζαμί αυτό αναφέρεται και ως «Ντενίζ» ή «Μπαλόγλου τζαμί». Πρόκειται δε για κτίσμα του Vezir Hasan Pasa. Κατασκευαστικά, είναι ορθογώνιας κάτοψης και ο μιναρές του βρισκόταν στα δεξιά του. Στην επιγραφή που υπάρχει ακριβώς πάνω από την είσοδο, αναγράφεται σε αραβικά και οθωμανικά από τον ποιητή Nazım, το έτος κατασκευής (1319 Εγείρας /1901-02). Όμως μια άλλη επιγραφή στα δεξιά, που δείχνει να ανήκει σε παλαιότερο κτίσμα, αναφέρει ότι έχει χτισθεί το 1738. Σήμερα το κτίσμα ανήκει σε ιδιώτη και λειτουργεί ως αποθήκη οπωροκηπευτικών.

 A post card of the north port from the beginning of the 19th century

 The also shows the Kale Cami on top of the castle

From another view

Vigla Cami of Mytilene

(This cami) "Vigla Cami" was one of the most well built in the city of Mytilene. Today
it is preserved as the church of Saint Nikolas. It is situated in the north harbour
(Epano Skala) of Mytilene. With a great view, it was built after the earthquake of
1867. In 1927 it was converted into a church and the minare was demolished in 1929.
The cami was originally built with the red local stone of Mistegna (the same that
exists at Ayvalik).
(Photo by Fritz Joseph Mraz)